Sayıştay, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) ile Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’nün (MAPEG) 2025 yılı denetim raporlarını Eylül 2026’da TBMM’ye sundu. Düzenlilik denetimi raporlarının büyük kısmı mali tablolara, bütçe gerçekleşmelerine ve muhasebe kayıtlarına ayrılmakla beraber, son iki yılın raporlarında iki kurumun sahadaki işleyişine dair dikkate değer tespitler bulunmaktadır. Bu yazımızda mali bulguları bir kenara bırakarak 2024 ve 2025 yılı raporlarını kurumların asli faaliyetleri yönünden birlikte değerlendirmek isteriz. Madencilik sektörünün ruhsat aşamasından işletmenin denetimine kadar her adımda muhatap olduğu bu iki güzide kamu kurumunun nasıl çalıştığına dair resmi nitelikteki tespitlerin, sektör paydaşları açısından da yararlı olacağını düşünüyorum.
- MTA’nın saha faaliyetlerinin yapısı: kamplar ve bölge müdürlükleri
MTA’nın arama ve araştırma faaliyetleri merkezde planlanan projeler üzerinden yürütülmekte, bu projeler arazide veya araziye en yakın ilçe merkezinde kurulan geçici kamplarda uygulanmaktadır. Proje sayısı 2024’te 100 iken 2025’te 89’a, kamp sayısı da 181’den 167’ye inmiştir. Aynı dönemde arama harcamalarındaki belirgin artış birlikte değerlendirildiğinde, kurumun daha az sayıda ancak daha büyük ölçekli projelere yöneldiği söylenebilir. Raporlarda bu yönelimin bilinçli bir tercih olup olmadığına dair bir değerlendirmeye yer verilmemiştir.
2024 yılı raporu bu modelin saha düzeyindeki zayıf noktasını ortaya koymuştu. Merkezden gönderilen kimyasal malzemeler kampa ulaştığı anda tüketilmiş gibi kayda alınmakta, kampta bu malzemeden sorumlu bir kişi bulunmamaktadır. Sayıştay her kampta bir ambar ve taşınır kayıt yetkilisi bulunmasını, merkez ile kamp arasındaki gönderimlerin “ambarlar arası devir” usulüyle yapılmasını ve belgelerin tablet gibi araçlar üzerinden düzenlenmesini önermişti. Bu öneri, kampın geçici bir konaklama ve çalışma noktası olmaktan çıkarılarak kayıt tutan bir birime dönüştürülmesi anlamına gelmektedir. Ne var ki 2025 yılı raporunda bu konunun akıbetine dair herhangi bir bilgi bulunmamakta, rapora bir izleme tablosu da eklenmemiştir.
2025 yılı raporu ise aynı modelin diğer ucuna, bölge müdürlüklerine odaklanmaktadır. Rapora göre kamplar ile onları idare eden bölge müdürlükleri arasındaki mesafe karayoluyla 4-5 saati bulmakta, 2025 yılında Kırklareli’deki kamp Kocaeli’den, Antalya’daki kamp Konya’dan, Çorum’daki kamp Sivas’tan, Erzurum’daki kamp ise Trabzon’dan idare edilmiştir. Sayıştay bölge müdürlüklerinin kamplara katkısının “sadece evrak üzerinde” kaldığını, bu katkının da çoğunlukla uzaktan elektronik olarak sağlandığını belirterek aynı katkının Ankara merkezden de sağlanabileceği sonucuna ulaşmıştır. Bölge müdürlüklerindeki 588 memurdan 227’sinin yıl içinde hiç arazi görevine çıkmamış olması da bu değerlendirmeye dayanak gösterilmiştir. (Bkz. MTA 2025 Raporu, Diğer Bulgular)
İki raporun tespitleri birlikte okunduğunda, sahadaki kayıt ve sorumluluk boşluğunun kampta, idari ağırlığın ise bölgede durduğu görülmektedir. Bölge kadrosunun bir kısmının kamp düzeyinde kalıcı lojistik ve kayıt görevlerine kaydırılması iki bulguyu birlikte karşılayabilecek bir çözüm olarak düşünülebilir. Bölge müdürlüklerinin ÇED süreçlerindeki görüşleri, afet jeolojisi ve jeotermal çalışmaları ile yerel kamu kurumlarıyla ilişkilerdeki işlevlerinin raporda belirtilmemiş olması da bu değerlendirmenin eksik kalan bir yönüdür.
- Jeoloji haritaları ve MTA’nın kamusal veri üretimi
2025 yılı raporunun sektör açısından en önemli bulgusu jeoloji haritalarına ilişkindir. Sayıştay, kurumun maden arama ile jeolojik araştırma olmak üzere iki ana faaliyete odaklandığını, maden arama faaliyetlerinin 6.000’in üzerindeki özel sektör ruhsat sahibi tarafından da yürütüldüğünü ve bu alanda MTA’nın faaliyetlerinin özel sektörce ikame edildiğini belirtmektedir. Buna karşılık jeoloji haritaları, enerji hammadde araştırmalarından altyapı projelerine, imar planlarından deprem ve heyelan araştırmalarına kadar pek çok alanda temel veri olarak kullanılan ve özel sektör tarafından ikame edilemeyen tam kamusal bir hizmet olarak nitelendirilmiştir. Raporda bazı paftalarda 40 yıldır harita çalışması yapılmadığı, birçok haritanın sektörün ihtiyacını karşılamada yetersiz kaldığı ve son dört yılda jeoloji araştırma projelerine yapılan harcamanın maden arama harcamalarının %3,16’sı seviyesinde kaldığı tespit edilmiştir.
Güncellenmesi gündemde olan harita, MTA’nın 1/25.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası’dır. 1960 yılında başlayan bu harita çalışmaları, ülkenin kara sınırlarının tamamını kapsayan 5.547 pafta ile 2002 yılında tamamlanmıştı. Raporda yer alan dağılım tablosu, bu paftaların büyük çoğunluğunun 2002 öncesine ait olduğunu ve sonraki güncellemelerin toplamın sınırlı bir kısmında kaldığını göstermektedir.
Bununla beraber tablonun lejantı, metinde ifade edilenin aksine güncellemelerin yalnızca 2022 sonrasına ait olmadığını, 2008’den itibaren yıllara yayıldığını göstermekte, 2026 yılının ilk aylarında yapılan güncellemelerin 2025’e göre belirgin biçimde arttığı da görülmektedir. Bulgular 2025 dönemini yansıtan yönüyle isabetli olmakla beraber dayandığı tablonun daha dikkatli okunması gerektiği kanaatindeyim.
Raporda yer verilmemekle beraber MTA, 2022 yılında yatırım programına alınan çalışma sonucunda Türkiye Diri Fay Haritası’nı 13 yıl sonra güncelleyerek 22 Haziran 2026’da kamuoyuyla paylaşmış, haritadaki diri fay sayısı 485’ten 700’e yükselmiştir. Bununla beraber diri fay haritası yalnızca aktif fayları gösteren tematik bir haritadır. Sayıştay’ın güncellenmediğini tespit ettiği harita ise kayaç birimlerini, stratigrafiyi ve yapısal unsurları gösteren 1/25.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası’dır. Diri fay haritasının yenilenmesi Türkiye Jeoloji Haritası’nın güncellenmesi ihtiyacını ortadan kaldırmamakla beraber, kurumun 2022 sonrasındaki jeolojik araştırma kapasitesinin önemli bir kısmının bu alana yöneldiğini göstermekte olup Sayıştay’ın harita üretimindeki düşüşe ilişkin değerlendirmesinin bu çalışmayla birlikte okunması daha doğru olabilecektir.
Sayıştay’ın kaynakların jeolojik veri üretimine kaydırılması önerisi kurumun yasal görevleri arasında kaynak tahsisi ağırlıklandırılması tercihidir. Özel sektörün MTA’nın yerini alabildiği tespiti ise mevcut işletmelerin çevresinde yapılan aramalar için doğru olmakla beraber örtülü alanlarda, derin hedeflerde ve kritik mineraller gibi yüksek riskli aramalarda aynı ölçüde geçerli olmasa gerektir.
Raporlarda yer verilmeyen bir başka husus da kurumun diğer kamu kurumlarına verdiği ücretli arama ve laboratuvar hizmetlerinin 2024’ten 2025’e yaklaşık üç katına çıkmış olmasıdır. Personel sayısının iki yılda 2.769’dan 2.536’ya inmesi ve azalmanın en çok teknik hizmetler sınıfında yaşanması da, Sayıştay’ın harita yapımının uzun yıllar usta-çırak ilişkisiyle öğrenildiğine dair kendi tespiti ile birlikte düşünüldüğünde, harita üretiminin artırılması önerisinin önündeki asıl engelin insan kaynağı olduğunu göstermektedir.
Bu konuda Eylül 2026’da yayımlanan 2027-2029 dönemi Orta Vadeli Program’da bir hedefe yer verildiği görülmektedir. Programda enerji ve madencilik, nitelikli insan kaynağı ihtiyacı bulunan stratejik alanlar arasında sayılmış, bu alanlarda işgücü yetiştirmeye yönelik lisansüstü eğitimin desteklenmesi ve kamu, üniversite ve özel sektör işbirliğiyle sürekli eğitim ve mesleki eğitim imkânlarının yaygınlaştırılması öngörülmüştür. Bununla beraber hedef genel bir işgücü politikası olarak kurgulanmış olup jeoloji haritalarının yapımı gibi arazide uzun yıllar boyunca usta-çırak ilişkisi içinde kazanılan tecrübeye dayanan kamu hizmetlerinde kurum içi bilgi aktarımına dair bir tedbir içermemektedir. Teknik kadrosu azalan MTA’da kıdemli jeoloji mühendislerinin emekliliğiyle bu birikimin kaybolmaması için lisansüstü eğitim desteğinin kurumun harita ve arazi çalışmalarıyla ilişkilendirilmesi ve kurum içinde ayrı bir yetiştirme programı oluşturulması faydalı bir yaklaşım olacaktır.
Uygulamadaki sonucu itibariyle, ÇED, kamulaştırma ve imar uyuşmazlıklarında bilirkişi raporlarının önemli ölçüde MTA haritalarına dayandığı bilinmektedir. Haritaların güncellenmesi yürütülen pek çok projede esas alınan saha verilerinin tutarlılığının sağlanması, idari ve yargısal süreçlerde gündeme gelebilen tartışmaları ortadan kaldırması açısından dikkate alınması gereken bir tespittir.
- MAPEG’in denetim faaliyeti ve taşra teşkilatı sorunu
MAPEG’in sahadaki asli faaliyeti ruhsat sahalarının teknik ve mali denetimidir. 2024 ve 2025 yılı raporları bu faaliyeti birebir aynı rakamlarla anlatmaktadır. Her iki raporda da yıl içinde 9.297 ruhsat sahasının denetlendiği, denetimlerin 271 teknik personel ile 139 “mali uzman yerine” görevlendirilen personel eliyle Ankara’dan geçici görevle yapıldığı, görevlendirmelerin yol dahil 3 ila 7 gün sürdüğü ve her görevde ortalama 4,5 ruhsatın denetlendiği yer almaktadır. Ruhsat ve ihale faaliyetlerinin hacminin ruhsat bedeli gelirlerindeki artıştan da anlaşılacağı üzere büyüdüğü bir dönemde bu rakamların iki ayrı yılda tamamen aynı kalması gerçekçi görünmemekte, verinin güncellenmediği izlenimini vermektedir.
Bu tablo, kurumun sahayı periyodik ziyaretlerle izleyen bir yapıda kaldığını göstermektedir. Kurumun taşra teşkilatı bulunmadığından, denetim faaliyeti bütünüyle Ankara’dan yürütülmektedir. Kadro tablosunda raporlarca yorumlanmayan bir ayrıntı da dikkat çekmektedir. Sözleşmeli personel içinde 75 yeraltı maden uzmanı bulunurken yerüstü maden uzmanı sayısı her iki yılda da sıfırdır. Metalik maden işletmelerinin büyük çoğunluğunun açık ocak yöntemiyle çalıştığı göz önüne alındığında, açık ocak denetimlerinin kurumun başka işlerde görevli teknik personeline kalması söz konusu olabilir.
2025 yılında doğrudan Genel Müdüre bağlı bir Ruhsat Denetleme Dairesi Başkanlığı kurulmuş, genel müdür yardımcısı sayısı 3’ten 4’e, daire başkanlığı sayısı da 18’den 19’a çıkmıştır. Bu değişiklik Sayıştay’ın 2024 yılındaki eleştirisi üzerine yapısal bir iyileştirme olarak görünmektedir. Ancak 2025 yılı raporu yeni daireyi teşkilat bölümünde saymakla yetinmiş, denetim bulgusunu ise ayrı bir denetim kadrosu bulunmadığı tespitiyle ve 2024 rakamlarıyla tekrar etmiştir. Dairenin 2025 içinde fiilen faaliyete geçip geçmediği raporlardan anlaşılamamaktadır. İdari para cezalarına karşı açılan davalarda cezaya esas denetimin hangi birim ve hangi uzmanlıktaki personel tarafından yapıldığı sorusu, bu nedenle 2026 itibariyle ayrıca önem kazanmaktadır.
- Daimî nezaretçi
Daimî nezaretçilik, MAPEG’in denetim faaliyetinin sahaya devredilmiş kısmı olarak değerlendirilebilir. Kurumun periyodik denetimleri, işletmede sürekli bulunan daimî nezaretçinin tuttuğu elektronik defterle tamamlanmaktadır. Sayıştay 2024 ve 2025 yılı raporlarında Maden Yönetmeliği’nin 128’inci maddesiyle ruhsat sahibine ve rödövansçıya tanınan azil yetkisini ele almış, denetlenen işverenin kamu adına denetim yapan kişiyi her an görevden alabilmesini görevin doğasıyla bağdaşmaz bulmuştur. Bulgu 2025 yılı raporunun izleme tablosunda “yerine getirilmedi” olarak yer almaktadır.
MAPEG’in kendi saha varlığı sınırlı kaldıkça daimî nezaretçi sisteminin önemi artmaktadır. Bu bulgunun denetim kapasitesine ilişkin bulgudan ayrı düşünülmemesi gerekir. Yönetmelikte bir değişiklik yapılması halinde azlin MAPEG’e gerekçeli olarak bildirilmesi veya 6331 sayılı Kanun’un iş güvenliği uzmanlarına tanıdığı korumaya benzer bir güvence getirilmesi gibi seçeneklerin gündeme gelmesi muhtemeldir. Bu seçeneklerin işletmeler açısından maliyeti ve esneklik kaybı birbirinden oldukça farklı olduğundan, mevzuat çalışmasına sektör adına görüş verilmesi halinde bu ayrımın baştan ortaya konulması yararlı olacaktır.
- Raporlarda yer almayan mevzuat gelişmeleri
2025 yılı, 7554 sayılı Kanun ile Maden Kanunu’nda yapılan kapsamlı değişiklikler, Ekim 2025’teki Maden Yönetmeliği değişikliği ve Ocak 2026’da yayımlanan Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği ile MAPEG açısından son yılların en yoğun mevzuat dönemi olmuştur. Rehabilitasyon bedelinin ayrı bir kalem olarak düzenlenmesi, ihale kapsamının genişletilmesi, IV. grup madenlerde bent bazında ruhsatlandırma gibi düzenlemelerin uygulamaya geçişi, kurumun 2025 ve sonraki yıllardaki faaliyetlerinin merkezinde yer almaktadır. Sayıştay’ın 2023 yılında MAPEG’in ihale, izin ve idari para cezası süreçlerine dair ayrıntılı eleştirel değerlendirmeler yaptığı hatırlandığında, aynı ilginin 2025 yılında gösterilmemesi bu alanda olumlu bir değişim olduğunu düşündürmektedir.
Kısa süre önce yayımlanan 2027-2029 dönemi Orta Vadeli Program önceki programda yer alan radyoaktif hammadde, metalik maden, nadir toprak elementleri ve endüstriyel hammaddelerin potansiyel rezerv alanlarının belirlenmesi hedefini yeni metinden çıkarılmış, MTA’nın 2027 yılı sermaye gideri tavanı ise bir önceki programda öngörülen 5,8 milyar TL’den 13 milyar TL’ye yükseltilmiştir. MAPEG’in sermaye gideri tavanlarının üç yıl boyunca 80-128 milyon TL düzeyinde kalması da denetim altyapısına yönelik bir yatırımın öngörülmediğini göstermektedir. Sayıştay’ın jeolojik veri üretimine ve saha denetimine dair önerilerinin orta vadeli politika belgesine yansımadığı görülmektedir.
İki kurumun 2024 ve 2025 yılı raporları birlikte okunduğunda benzer bir sorunla karşılaşılmaktadır. MTA’nın taşrada on iki bölge müdürlüğü bulunmakla beraber sahadaki iş bu bölgelerin uzakta kaldığı geçici kamplarda yürümektedir. MAPEG’in ise taşra teşkilatı hiç bulunmamakta, saha Ankara’dan kısa süreli görevlendirmelerle izlenmektedir. Sayıştay iki kurumu ayrı raporlarda değerlendirdiğinden bu benzerliği ele almamıştır. MTA’nın güncel jeolojik veri üretmesinin MAPEG’in ihale ve denetim kararlarının sağlıklı biçimde verilebilmesinin ön koşulu olduğu düşünüldüğünde, iki kurumun saha teşkilatlanmasının birlikte ele alınması da bir çözüm olabilir. Bir sonraki yılın raporlarında MTA’nın 2024 bulgularının akıbetinin ve MAPEG’deki yeni denetim dairesinin bulgulara nasıl yansıdığının takip edilmesi yararlı olacaktır.
Dr. Kerem Canbazoğlu
Avukat
kerem [at] cac.com.tr














