Zengin Toprakların Fakir Bekçileri: Kritik Minerallerde Strateji İhtiyacı

Başlığı her ne kadar ‘Kritik Minerallerde Strateji İhtiyacı’ olarak belirlemiş olsak da bu durumun aslında tüm madencilik sektörünü ve hatta ülkemizdeki birçok sanayi kolunu kapsadığını söyleyebiliriz.

Genel anlamda kritik mineraller konusunda dikkat çeken en önemli sorun; bu hammaddelerin işlenip ara ve uç ürünlere dönüştürülmesindeki eksikliktir. Kaynak anlamında yeterli potansiyelden söz edilebilse de bunların çıkarılıp işlenmesi ve katma değerli bir ürüne dönüştürülmesi esas sorun olarak karşımıza çıkıyor. Örneğin, son dönemde oldukça gündemde olan Nadir Toprak Elementleri’ne bakacak olursak; USGS verilerine göre dünyada 90 milyon ton oksit içeren toplam rezerv söz konusudur. Tüm dünya üretiminin ve tüketiminin yıllık 390 bin ton olduğu belirtiliyor. Bu veriler dikkate alındığında —Türkiye’nin dünyanın ikinci en büyük kaynağını bulduğunu söylediği rakamlar henüz dahil edilmese bile— bilinen rezervler dünyaya 200 yıldan fazla yetiyor. Hatta Türkiye’deki yatak bile dünyaya tek başına onlarca yıl yetecek durumda.

Evet bu kaynaklarımız var, peki kaynaklarımızı acaba yeteri kadar işleyip, ara ya da uç ürünlere dönüştürerek, en azından kendi ihtiyaçlarımız için kullanabiliyor muyuz? Elbette cevabını aramamız gereken soru bu.

Özellikle Türkiye’nin birçok ara ve uç üründe dışa bağımlı olması ve bu nedenle yüksek oranda dış ticaret açığı vermesi dikkate alındığında, bu soru ülkemiz için hayati önem taşıyor. Bu tablo, belki de klasikleşmiş ya da klişe haline gelmiş ‘Zengin Toprakların Fakir Bekçileri’ söylemini akıllara getiriyor. Peki, durum gerçekten böyle mi?

Sayısal verilerle bir analiz yapalım ve örneğimizi, endüstriyel ana metallerden biri olan alüminyumdan seçelim. Türkiye’nin bu alandaki dışa bağımlılığını, daha doğrusu ithalat durumunu inceleyelim.

2024 yılı verilerine baktığımızda; alüminyum alaşımları ve hurdaları ile beraber toplam ithalatımız 4 milyar doları geçiyor olsa da sadece ham metal olarak alüminyum ithalatımıza odaklanacak olursak, 2,7 milyar dolarlık bir ithalat gerçekleştirdiğimiz görülmektedir.

Şimdi asıl sorulması gereken soruyu soralım: Alüminyum metali için gerekli hammadde kaynağımız var mı? Eğer bu kaynağı işleyip metal hâline getirseydik, kendi ihtiyacımızın en azından bir kısmını karşılayarak ithalatı önleyebilir ve dışa bağımlılığımızı azaltabilir miydik?

Bunun için de alüminyum üretiminin hammaddesi olan boksit ihracatımıza bir bakmak gerekir. Aynı dönemde ülkemiz, 4,4 milyon ton boksit cevheri ihraç ederek 171 milyon dolarlık bir gelir elde etmiştir. Bu rakamlar dikkate alındığında, boksit cevherimizi ton başına ortalama 39 dolar gibi bir fiyatla sattığımızı söyleyebiliriz.

Peki, hammadde olarak ihraç ettiğimiz bu cevheri işleyebilseydik ne olurdu? Bilindiği gibi; öncelikle boksit cevherinin alüminaya, alüminadan da alüminyum metaline dönüştürülmesi gerekmektedir. Genel kabul olarak; 3 ton cevherden 1 ton alümina ve 2 ton alüminadan ise 1 ton metal alüminyum üretilebildiğini varsayabiliriz. Dolayısıyla, 6 ton cevherden 1 ton alüminyum metali elde etmek mümkündür. Eğer ihraç ettiğimiz cevheri alüminaya dönüştürebilseydik yaklaşık 600 milyon dolar; alüminyum metaline dönüştürseydik yaklaşık 2 milyar dolarlık bir ekonomik değer yaratmamız mümkün olacaktı. Sonuç olarak; ithalatımızın önemli bir kısmını, hâlihazırda cevher olarak ihraç ettiğimiz bu kaynaktan karşılamamız mümkün olabilirdi.

Tabii bu tablo ortaya konduğunda verilen en büyük tepki; madencilerin ne kadar kötü bir iş yaptığı veya cevher ihracatının bir an önce yasaklanması gerektiği yönünde oluyor. Bunlar, kamuoyu nezdinde popülarite kazandıran ama gerçekte hiçbir şeyi çözmeyen söylemlerdir. Peki, ham cevher ihracatını yasaklamamız bu sorunu çözecek mi? Ya da madencilerin bu ürünü işleyip satmasını sağlayacak mı? Cevap elbette ki hayır; elde edeceğimiz tek sonuç madenciliği sonlandırmak olacaktır.

Türkiye’de boksit madenciliği yapan tüm firmaların bir araya gelip, ‘Biz bir alüminyum rafinerisi kurarak ihtiyacımız olan metali kendi cevherimizden üreteceğiz’ dediklerini varsayalım. Yapılacak bir fizibilitede, böyle bir yatırım için yaklaşık 1 milyar dolarlık bir kaynağın gerektiği ortaya çıksa, bu finansmanı sağlamaları sizce mümkün olabilir mi? Tonu ortalama 38 dolara satılan bir üründen ne kadar kâr elde edebilirsiniz? Yine bir varsayımla ilerleyelim: %10 ile %15 arası net kârları olduğunu düşünelim. 171 milyon dolarlık ihracat gelirinden -hesap kolaylığı açısından- yılda 20 milyon dolar net kâr elde ettiklerini kabul edersek; ülkemizdeki tüm boksit madencilerinin hiç harcama yapmadan bu sermayeyi toplamaları 50 yıl sürecektir. Sonuç olarak; bu yatırımı isteseler dahi madencilerin yapması mümkün değildir, çünkü böyle bir finansal kaynağa sahip değiller.

Diğer taraftan, her yıl alüminyum metaline ödenen 2,7 milyar dolar gerçeği ortada duruyor. Peki, neden ithalat yapanlara da madencilere gösterilen tavrı göstermiyor ve bazı sorular sormuyoruz?

Elimizde bir kaynak var; bu kaynakla üretilen ürünlere ihtiyacı olan ve her yıl bunun için milyar dolarlar harcayan bir endüstri de var. Peki taraflar neden bir araya gelemiyor ya da çözüm üretemiyor? Bu sorunun cevabını bulmak kolay değil; ancak kendiliğinden gerçekleşmesini beklemek de rasyonel değil. İşte bu noktada devletin ‘teşvik edici’ ve ‘organize edici’ olarak devreye girmesi gerekir. Çünkü dış ticaret açığı veren bir ülke, ithalata ödenen yıllık 2,7 milyar doları ancak borçlanarak karşılayabilir ve sadece bu borcun faizi için bile her yıl yüzlerce milyon dolar harcanır.

Devlet, üstleneceği organize edici rol ve vereceği teşviklerle böyle bir projeyi hayata geçirdiğinde; proje zarar etse ve bu zarar devlet tarafından karşılansa bile, bu zarar TL cinsinden olacaktır. Ancak projenin ülkeye toplam getirisi (döviz tasarrufu) çok daha fazla olacaktır. Örneğin; en büyük maliyet kalemi olan enerji fiyatları sorun yaratıyorsa, devlet sübvansiyonları ile bu engel ortadan kaldırılabilir.

Nihayetinde, ‘Zengin toprakların fakir bekçileri’ yaftasından kurtulmanın yolu, madenciyi suçlamaktan değil, madeni sanayi ile buluşturacak stratejik aklı devreye sokmaktan geçer. Elimizdeki cevheri sadece topraktan çıkarmak yetmez; onu akılla, teknolojiyle ve doğru finansman modeliyle işleyerek ‘milli servet’ hâline getirmek zorundayız. Bu dönüşüm, bireysel çabaları aşan, ancak devletin güçlü iradesi ve yönlendirmesiyle başarılabilecek bir kalkınma hamlesidir. Eğer bu iradeyi ortaya koyabilirsek, sadece cari açığı kapatmakla kalmayacak, aynı zamanda Anadolu’nun zenginliğini gerçek sahiplerine, yani bu millete kazandırmış olacağız.

Sait Uysal

Maden Mühendisi

saituysal@gmail.com

Sait Uysal: LinkedIn