Ana Sayfa Köşe Yazıları Dr. Muhterem Köse

Maden Diplomasisi

Yazar

28 Şubat 2026, 22:25

Madencilik diplomasisi; günümüzün ve geleceğin yüksek teknoloji araç ve gereçlerinde kullanılan ve kullanılacak olan maden kaynaklarına ve teknolojilerine sahip olmak için uygulanan ulusal ve uluslararası ilişkilerdir.

Fosil yakıtlara dayalı enerji diplomasisi yavaş yavaş hakimiyetini kaybediyor. Yeşil enerji, yapay zeka, biyoteknolojiler, savunma ve uzay sanayileri ve robotik teknolojilerde kullanılan mineraller/ metallere sahip olmak için madencilik diplomasisi hızla önem kazanıyor

Çin uyguladığı madencilik diplomasi sayesinde, sadece kritik minerallere, nadir toprak elementlerine (NTE) sahip olmada değil, onları ayrıştırma, işleme, rafinaj ve geri kazanma ve bunları yüksek teknoloji ürünlerine dönüştürmede çok önemli kazanımlar elde etti.

Gelişmiş ülkeler ne yapıyor?

Stratejik/kritik madenlere ve NTE’lerine sahip olma ve erişimi güvence altına almaya (yurt içi üretim + güvenilir dış tedarik),
Stratejik/kritik madenler ve NTE’lerini arama, ayrıştırma, işleme, rafinaj ve geri kazanma teknolojilerini geliştirmeye,
Sanayi entegrasyonunu kurmaya (batarya, mıknatıs, alaşım, yarı iletken vb. değer zincirlerini oluşturma),
Stratejik stok ve rezerv yönetimi ile arz şoklarına dayanıklılık oluşturmaya,
Uluslararası anlaşmalar, ortak projeler ve yatırım/finansman mekanizmalarıyla tedarik güvenliğini güçlendirmeye yönelik anlaşmaları ve yatırımları yapıyorlar.

Tedarik zincirinde güç kimde?

Madencilik diplomasisi neden bu kadar önemli hale geldi?

Çin; savunma, uzay, mikroçipler, yarı iletkenler, mıknatıslar, lazerler ve batarya teknolojilerinde kullanılan pek çok kritik mineralin arzında ve özellikle ayrıştırma ve saflaştırma kapasitesinde belirgin üstünlüğe sahip. Bu üstünlük, ihracat kısıtlamaları ve kota mekanizmaları yoluyla dünyadaki yüksek teknoloji üretimini doğrudan etkiliyor.

Çin, Afrika ve Latin Amerika’da yaptığı yatırımlarla uzun vadeli madencilik haklarını güvence altına alıyor

Trump Ukrayna’dan, Orta Asya’ya, Grönland’dan Kanada’ya, Avusturalya’dan Afrika’ya her yerde stratejik ve kritik madenlere sahip olma ve teknolojik üstünlüğü kaptırmamak için her yere saldırıyor.

Kaynak zengini ülkeler mineralleri diplomatik koz olarak kullanıyor.

Uzmanların “20. yüzyıl için petrol ne ise, 21. yüzyıl için de kritik mineraller odur” vurgusu bu dönüşümü özetliyor.

Biz neredeyiz?

Türkiye açısından temel soru şudur: Günümüz ve geleceğin teknolojilerinde kullanılan ve kullanılacak olan madenler açısından ne durumdayız? Bunları araştırmak için son 10 yılda aramalara ne kadar risk sermayesi harcadık? Ne kadar kaynak, rezerv tespit edildi? Bundan sonra aramalara ne kadar risk sermayesi harcayacağız? Keşfedilenleri değerlendirecek teknolojiler ve yatırımlar konusunda ne durumdayız

Türkiye için yol haritası

Kritik/stratejik maden aramalarının kamu yararına faaliyet sayılması: Jeolojik veri altyapımızın geliştirilmesi, aramalara risk sermayesini arttıracak teşvik tedbirleri sağlanması, madencilik izin süreçlerinde, vergi ve izin bedellerinde caydırıcı kararlar yerine, teşvik edici uygulamalara yönelinmesi, fırsat eşitliği, hukuki öngörülebilirlik, kazanılmış hakların korunması, madencilik projelerine finans sağlayacak bir bankacılık sistemi, madencilik ekipman ve teknoloji yatırımlarının teşvik edilmesi
Yeşil enerji, batarya, mıknatıs, savunma, yarı iletken sektörlerinin yatay ve dikey entegrasyonunu sağlayacak yatırımların teşvik edilmesi. ( Çıkarılan ham madenleri→ ayrıştırma → ara ürün → geri kazanma → yüksek teknoloji ürünleri üreterek değer yaratma zincirinin kurulması )
Stok ve tedarik güvenliği: Kritik/stratejik madenler için stok politikası ve ithalat kaynak çeşitlendirmesi.
Uluslararası ortaklıklar: Rezerv sahibi ülkelerle uzun vadeli anlaşmalar, ortak arama/üretim ve işleme projeleri; karşılıklı yatırım güvenliği.
Ar-Ge ve insan kaynağı: Yüksek teknoloji ürünlerini ve teknolojilerini geliştirecek beyinleri yetiştirecek bir eğitim öğretim süreci
ESG ve sorumlu madencilik: İş güvenliği, işçi sağlığı ve çevresel standartlar süreçlerinin denetiminin bağımsız, profesyonel uzmanlaşmış bir yapıya kavuşturulması

Madencilikte değer yaratma zinciri

Mineral Commodity Summaries ⁽¹⁾ ABD’de her yıl, kömür dışı maden üretimlerinin nihai ürünlere dönüştürüldükten sonra ABD Gayri Safi Milli Hasılasındaki Payını yıllık olarak yayınlamaktadır. Söz konusu kaynağa göre 2024 yılında ABD’de üretilen 106 milyar dolarlık kömür dışındaki madenler ile 25 milyar dolar değerindeki hurdalar, ülke içindeki entegre tesislerde değerlendirilmiş ve 2024 yılında 4,1 trilyon dolarlık katma değerli yüksek teknoloji ürünlere dönüştürülmüştür.

Sonuç

Dünyanın en büyük maden rezervlerine sahip bir ülke olabilirsiniz, ama madenler konusunda ar-ge seviyeniz, nitelikli insan gücünüz ve yüksek teknoloji ürünlerine dönüştürecek entegre yatırım düzeyiniz hangi seviyede ise, o kadar katma değeri yüksek ürünler üretip satılabilirsiniz.

Türkiye’de çıkarılan madenleri katma değeri daha düşük olan çimento, cam, seramik, boya, mermer plakalar, demir &çelik, ferrokrom gibi ürünlere dönüştürmenin yanında katma değeri çok daha yüksek ürünler üretecek, daha çok bilgiye, teknolojiye ve ar-ge’ye dayalı üst düzey yatırımlara ihtiyaç var.

2025 yılındaki toplam 273 milyar dolarlık ihracatımızın 1 Kg’nın ortalama değeri yaklaşık 1,5 ABD dolarıdır. Yine 2025 yılındaki 6,2 milyar dolarlık maden ihracatımızın 1 Kg’nın ortalama değeri ise maalesef 20 cent’ dir. Bu değerler ülkemizin yükte ağır, pahada hafif ürünler üretip satmaya devam ettiğini göstermektedir.

Yer kabuğundan çıkarılan madenleri yüksek teknoloji ürünlerine dönüştürecek araştırmalara ve entegre yatırımlara sahip olmadan, bir madeni 5 kat,10 kat, 30 kat, daha değerle satılabilir ürüne dönüştürmek mümkün değil.

Ülke olarak dışarıya katma değeri düşük ürün halinde sattığımız madenleri, dışarıdan katma değeri yüksek ürünlere dönüşmüş olarak geri almaya devam ettiğimiz için dış ticaret açığı vermeye devam ediyor.

Bundan kurtulmanın yolu; çıkarılan madenleri işleyip yüksek katma değerli hale getirecek sanayilere ve teknolojilere yatırım yapılmasını sağlayacak yatırımcıya güven veren bir yatırım iklimi oluşturmaya bağlıdır. Devletler hangi alanda gelişme istiyorsa kaynakları o alanların gelişmesi için kullanır ve o alandaki yatırım iklimini uygun hale getirir.